Бөх судлаач Н.Зоригтбаатар: Хэрвээ Сүхбат дахин барилдвал түрүүлэх л хэрэгтэй

2010/08/12
Share |
Бөх судлаач Н.Зоригтбаатар: Хэрвээ Сүхбат дахин барилдвал түрүүлэх л хэрэгтэй

Бөх судлаач Н.Зоригтбаатартай ярилцлаа. Уншигч та энэ хүнийг Монголын Байгалийн түүхийн музейн захирал гэдгээр нь илүүтэй мэдэх байх. Тэрбээр Намхай аваргын талаар 20 гаруй жил судалсан нэгэн. Мөн далай аварга А. Сүхбатын авга ах нь. Өөрөөр хэлбэл төрсөн ах дүүсийн хүүхдүүд. Тиймдээ ч олон жилийн хөдөлмөрөө шингээн байж хийсэн “Эгнэшгүй хүчит Намхай аварга” хэмээх ном, ард түмний хайртай бөх болох А. Сүхбат, Монгол бөхийн хөгжил, Байгалийн түүхийн музейн талаар гээд түүнтэй ярилцах сэдэв өргөн байлаа.
-Залуучууд, хүүхдүүд музейд орохгүй байгаа нэг шалтгаан нь үзмэрүүдээ олон нийтэд хүргэж чаддаггүй, сонирхолгүй бас орчны тохижилт тааруу байгаагаас болсон юм болов уу гэж боддог?
-Энэ бол шууд мөнгөтэй холбоотой асуудал л даа. БНСУ-ын Шинжлэх ухааны музей манайхтай таван жилийн хамтын ажиллагааны гэрээтэй ажилладаг юм. Энэ музей жил болгон маш том хэмжээний үзэсгэлэн гаргадаг. Нэг гаргахдаа ойролцоогоор 500 сая тегрөгийг зөвхөн энэ үзэсгэлэндээ зориулдаг. Харин бидэнд юун үзэсгэлэн. Яг үнэнийг хэлэхэд сүүлийн хоёр жил хямрал гээд зөвхөн цалингаа л тавилаа. Уншигчдад би үнэнийг л хэлнэ. Зөвхөн манайх гэлтгүй соёл урлагийн байгууллага тэр чигтээ сүүлийн жилд зөвхөн цалингаа л тавьж байна. Юун шинэчлэл, юун хегжил дэвшил. Яахав, 2011, 2012 оноос арай дээр болох юм болов уу гэж би ажиглаад байгаа. Оюу толгой, Таван толгойгоосоо ашиг ороод ирвэл соёл урлаг руугаа мөнгө хаях байлгүй дээ. Алийн болгон үлдэгдлийг нь царайчлах вэ? Манай улс нэгдсэн төсвөө эхлээд боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн халамжинд өгсний дараа аяганы ёроолд нь үлдсэн хэдхэн төгрөгийг нь соёл урлагийнханд хувааж өгдег. Ийм байхад яаж шинэ, сонин юм хийх вэ. Нөгөө талаар манай барилга бол зориулалтынх биш. Дээр нь хуучин болохоор их хэмжээний хөрөнгө оруулапт хийгээд засвар хийгээд ч нэмэргүй байвал манайд ч, улсад ч гарзтай. Бас улсынхаа мөнгийг бодох хэрэгтэй. Гэхдээ бид өөрийнхөө хэмжээнд тохижилт хийж байна. Үзэсгэлэн гаргаж байна. Сая гэхэд Солонгосын ШУ-ы музей бүх зардлаа өөрөө гаргаад маш сонирхолтой гэрэл зургийн ургамлын үзэсгэлэн гаргасан. Энэ үзэсгэлэнд тэднийх Монгол мөнгөөр зургаан сая төгрөг зарцуулсан байх жишээтэй.
-Байгалийн түүхийн музейн нэг гол үзмэр нь динозавр. Сүүлийн үед шинээр тавьсан динозавр байна уу?
-Зарим хүмүүс Байгалийн түүхийн музей олдвороо өөрсдөө хайгаад танхимдаа тавьдаг гэж ойлгодог. Манай улсын систем нь бусад орнуудаас арай өөр. Манайхтай хамтран ажилладаг гээд байгаа Солонгосын музей бол 200 ажилчинтай. Эдгээр ажилчны 20 орчим нь зөвхөн папентологийн судалгаа хийдэг, олдвороо олдог. Гэтэл манайх тэс өөр. ШУА-д Палентологийн төв гэж байдаг. Энэ төв нь палентологийн олдвор олдог бие даасан төв. Тэд шаардлагатай үзмэрүүдээ манайд өгдөг. Уг нь би үүнийг нэг тийш нь болгох хэрэгтэй гэдэг саналыг байнга л тавьдаг. Ер нь манайх аль хэзээний 20,30 жилийн өмнөх энэ системээсээ гарч чадахгүй л явна. Амьтдын тухай гэвэл баавгайн чихмэл ойролцоогоор 40 жил болдог. Энэ жил манайх хоёр баавгай солино. Нэгийг нь олоод бэлдчихсэн. Гэвч баавгай дэлхийд их ховордож байгаа амьтдын нэг. Яагаад энэ амьтдаа солихгүй байгаа юм бэ гэж байнга асуудаг. Гадаадынхан үүний эсрэг байдаг. Манайх удахгүй чононын чихмэлийг солих гэж байгаа гэхээр хөөрхий амьтан. Та нар битгий алаарай. Үхчихсэн байгааг нь аваарай гэдэг. Ийм энэрэнгүй. Харин Монголчууд эсрэг. Чоно, үнэг харагдвал шууд л буугаа шүүрдэг, араас нь хөөдөг. Гайхуулж байгаа юм шиг нэг чоно алчихаад машин дээрээ үзмэр болгон өлгөдөг. Ер нь цаашдаа хүүхдүүдэд үнэг бол гоё арьстай, бэлчээрийн дайсан хулганыг иддэг ашигтай амьтан гэж сургамаар юм билээ.
-Хоёулаа ярианыхаа сэдвийг жаахан өөрчилье. Та “Эгнэшгүй хүчит Намхай аварга” гэж ном гаргасан байсан. Яагаад энэ хүний талаар бичих болов?
-Намхай аваргын тухай баримтыг 27 жил цуглуулсан. Олдсон юмаа цуглуулаад байсан чинь сүүлдээ бараг донтсон. Нэлээн их баримт цуглуулсан даа. Төрсөн едрөөс нь эхлээд бурхны оронд заларсан тэр мөчийг нь хүртэл 42 жилийн амьдралыг нь судалсан. Яагаад судалсан юм бэ гэхээр Намхай аварга Монгол бөхийн түүхэнд наадам хийж эхэлснээс хойш дөрвөн рекорд тогтоосон байдаг. Бараг давтагдахгүй гэж хэлж болохоор. Нэгдүгээрт, Намхай аварга Монгол наадамд нийт 19 түрүүлсэн. Түүний дараа Б.Бат-Эрдэнэ аварга 11 удаа, Х.Баянмөнх аварга 10 удаа түрүүлсэн байдаг. Ийм амжилт Монгол бөхийн түүхэнд ердөө байдаггүй. Цаашдаа ч давтагдахгүй болов уу. Хоёрдугаарт, 19 удаа түрүүлснээс гадна долоон удаа үзүүрлэж байсан. Өөрөөр хэлбэл 26 удаа үзүүр түрүүнд үлдэх буюу тэргүүн байрны төлөө шалгарч үлдсэн. Энэ бас түүхэнд огт байхгүй. Үзье ч гэсэн байхгүй. Гуравдугаарт, энэ хүн ганцаараа бөхийн дөрвөн үетэй эн тэнцүүхэн барилдаж байсан бөх. Анх 25 настайдаа наадамд түрүүлэхдээ ахмад үеийнхнийгээ бүгдийг нь давдаг байсан. Дараа нь өөрийнх нь үеийн 14 бөхтэй арав гаруй жил ноцолдоход тэд нар нь бүгд харьчихсан. Хэн ч өрселдегч нь биш болсон. Гурав дахь үед нь өөрөөсөө арав гаруй дүү цоо шинэ залуу бехчүүдтэй бас л арав гаруй жил барилдахад бас давж гарсан. Хамгийн сүүлд 41, 42 настайдаа өөрөөсөө 15,16 дүү аваргуудыг давсаар байгаад өнгөрсен. Жинхэнэ босоо хийморьтой төрсен аварга гэж л түүнийг хэлэх байх. Үнэхээр гайхамшигтай. Дөрөв дөх амжилт нь улсын баяр наадамд засваргүй 11 түрүүлсэн. Анх 1895 онд түрүүлсэн юм билээ. Гэхдээ яг нарийн яривал төрсөн ахаа аварга болгохын тулд дервен удаа бууж өгсен байдаг юм. Ахынхаа бүх өрсөлдөгчийг даваа болгонд түүж хаясаар байгаа ахыгаа аварга болгож байсан түүхтэй. Ингээд бодохоор 16 удаа засваргүй түрүүлсэн гайхамшигт амжилтын эзэн Намхай аварга юм. Тиймээс би энэ хүнийг ихээхэн сонирхож судалсан. Үр хүүхэд нь үлдсэн болов уу гэж их горьдсон. Даанч гарч ирээгүй. Лам хүн байсан л даа. Гэхдээ одоогийн хийдэд суудаг лам биш. Сардаа нэг ном уншчихдаг тийм л лам байсан. Нутаг усаар нь яривал одоогийн Булган аймгийн Сайхан сумын хүн. Магадгүй Олимпийн анхны аварга тэндээс төрсен нь санаандгүй тохиолдол биш гэж би боддог юм. Тэр их аваргын буян нелөө, энерги хуримтлагдахдаа Н.Түвшинбаяр дээр тусгал нь очсон болоод олимпийн их наадамд түрүүлсэн байх. Би ийм холбоотой гэж үздэг хүн.
-Ер нь бөхчүүд чинь уул устайгаа ойр байж, түүнийгээ шүтэж байж л хийморьтой сайхан явдаг гэж ярьдаг шүү дээ?
-Тэгэлгүй яахав. Одоогийн бөхчүүд ч гэсэн тийм л байх ёстой. Намхай аварга барилдахынхаа өмнө заавал юм тарина хэлдэг байсан гэдэг. Бурхны шашны үүднээс үүнийг тайлбарлаж чадахгүй ч миний ойлгож байгаагаар бол тэр тарни нь оюун ухааныг нь төвлерүүлж өгдөг байсан болов уу. Би энэ хүнийг хаяна, энэ хүн намайг хэзээ ч дийлэхгүй гэж өөртөө шивнэдэг. Ингэхээр хүний ухаан нэг газраа дээд цэгтээ төвлөрч хийх зүйлээ даацтай хийдэг.
-Аваргын тухайд амжилттай барилдахын нэг нууц нь тарни байж болох ч бас тухайн бөхийн биеийн галбир хүч чадалд их нөлөөлдөг гэдэг. Ер нь аварга ямар бие галбиртай хүн байсан юм бэ?
-Тэр хүн амьд ахуй үедээ 8,9 зодог шуудаг хийлгэсэн байдаг. Түүнээс дөрвийнх нь сургийг гаргасан. Хоёрынх нь зодог шуудгийг нь өөрөө очиж үзсэн. Духандаа хүргэж адис авсан цөөхөн Монгол хүний нэг нь би. Зодог шуудгийг нь хараад байхад дараа үеийн бөхчүүд нь маш их хасч өмссөн байдаг юм билээ. Гэхдээ л маш том. Бас Намхай аваргын эдэлж хэрэглэж байсан аяга тавга нь байдаг юм. Тэдгээрээс нь харахад ч хамаатан садан ах дүү нарын хувцас хунараас нь хэмжээ авахад ч хамгийн багаар бодоход метр 96, хамгийн ихдээ хоёр метр таван смийн ендөртэй хүн байсан болов уу. Жингийн хувьд 120 кг жинтэй. Биеийн шинжийг нь тэр үеийн өвегчүүл ам дамжин ярьдаг байсан байгаа юм. Толгой, их бие, гарын шуу, хөлийн булчингийнх талаар номондоо их дэлгэрэнгүй бичсэн л дээ. Товчоор хэлбэл Монгол бөхөд байж болох Таван шинжийг бүгдийг өөртөө шингээсэн бөх. Үс нь гэхэд л маш бүдүүн буржгар, богинохон. Хошигнож хэлбэл Монгол хүрэн бух шиг.
-Дээр үеийн бөхчүүдийн талаар сайхан домог ярианууд байдаг. Жамьяан аварга гэхэд л буур өргеж байсан ч гэх юм уу?
-Би номондоо өөрийнхөө сонссон домгоо бараг бүгдийг нь бичсэн. Янз бүрийн домог их байдаг. Аварга маань тийм их жинтэй бөх байж ямар ч гэдэсгүй. Дээр үед Тулгаа заан гэж бех байсан. Заан залуудаа Монголд байхгүй сайхан биетэй бех байсан. Түүний дараа заантай адилхан бие хаатай бөх бол А.Сүхбат аварга. Тийм болохоор би аваргыг төсөөлөхдөө Тулгаа заан, А.Сүхбат аваргын биеийн булчинлаг байдлыг хоёр метр орчим сунгаад татахаар ямар байх уу, яг л ийм биетэй гэж байгаа юм. Аварга тийм том биетэй бөх байсан болохоор барагтай морь эцчихдэг. Гэхдээ наадамд явахдаа ганцхан хүрэн морь унадаг. Тэр морь нь их хашин бас их том биетэй, аваргаас өөр хун унах гэхээр хазаад хавьтуулдаггүй. Нуруун дээр нь мордлоо гэхэд булгиад заавал унагаж байж санаа нь амардаг. Түүнийг сүүлдээ аваргын хүрэн гээд хэн ч унадаггүй. Баригдана ч гэж байхгүй. Намхай аварга тэр морио яаж барьдаг байсан гэхээр наадамд явахын урд өдөр адуу нэг нэгээрээ цувж гардаг хоёр хадны завсраараа адуучид нь бүх адуугаа шахчихдаг. Аварга цаахна талд нь нуугдаад зогсчихно. За, хүрэн чинь гарлаа шүү гэнгүүт хүрэн морь ч мэдсэн юм шиг хамаг хурдаараа зүтгэнэ. Аварга ч өөдөөс гарч нь тэврээд авна. Их ааштай морь байсан болохоор аварга өөрөө хазаарлана, эмээлнэ. Хэрвээ мордонгуут нь тонгочоод эхэлбэл сэрвээн дээр нь инээгээд ганцхан дарахад л нам болоод хамаг бие нь чичрээд, хөлс нь асгараад шээс алддаг байсан гэдэг. Гэвч нүдэн дээр дарж байгаа юм шиг харагддаг ч цаана нь сэрвээнээс нь арьсыг нь умартал баздаг байсан гэдэг. Аваргын гар одоогийнхоор бол сантехникийн паранцос гэдэг багаж шиг л байсан юм шиг байгаа юм/инээв/ . Аваргын гурав дах үеийн өрсөлдөгч өөрөөс нь 15 дүү Буянтоо гэж аварга байсан. Тухайн үед Буянтоо залуу аварга аархаад би Намхай аваргыг унагаана гэж ам гарч байж. Нэг наадам дээр үзүүр түрүүнд үлдэж л дээ тэр хоёр. Тэгсэн Буянтоо нэг л мэдэхэд гэдэргээ хараад ойччихсон байсан гэсэн.
Яаж ойчсоноо ч санадаггүй. Буянтоо аварга одоогийн Сүхбаатар аймгийнх л даа. 1930-аад он хүртэл амьд байсан аварга. Улсын начин Магалжав энэ хүний удмынх. Тэр хүнийг амьд байхад маршал Х.Чойбалсан “Та Намхай аваргыг унагаж болоогүй юмуу” гэж асуухад “Пээ маршал минь. Юун хаях. Би нэг удаа тас татуулах шахсан. Амьд үлдсэндээ баярладаг юм. Би өөрийгөө дөрвөн мөчиндөө дөрвөн бодын хүчтэй гэж боддог байлаа. Харин Намхай аварга дервөн мөчиндөө дервен барын хүчтэй байсан юм билээ” гэж хэлсэн бавдаг.
-Амьдрал нь ямар байсан бол. Ийм хүчтэй аваргууд чинь их том удамтай байдаг гэдэг юм билээ?
-Аавыг нь Шагдаржав гэж хүн байсан. Тэднийх дөрвен хүүхэдтэй. Амьдралын түвшин нь дундаж. Өөрийн гэсэн цөөн малтай. Чиний хэлдгээр бехийн их сайн удамтай хүн шүү. Аав нь барилддаг, Шонхор цолтой. Нэг наадамд тав давж байсан юм билээ. Одоогоор бол начин. Ээжийнх нь ах бас барилддаг, начин цолтой. Гэхдээ ээж нь их хүчтэй, бяртай хүн байсан гэдэг. Ааваас нь илүү хүчтэй. Тийм болохоор хоёр талын удамтай. Ер нь том, том бөхчүүд данцаа бөхийн удамтай айлын хүүхдүүд. Тухайлбал даян аварга А.Сүхбатын удмыг хүмүүс сайн мэддэггүй. Тэдний өвег дээдэс нэг сайн арслан байсан гэдэг. 1830 онд 1032 бөхөөс арван нэг давж түрүүлсэн Хундага арслан гэж бий. Тев аймгийн Сэргэлэн сумаар нутаглаж байсан хүн. Энэ хүний түрүүлсний 170 жилийн ойгоор Сүхбат аварга анх түрүүлж байлаа. Тийм болохоор би их бэлгэшээдэг юм. Ер нь Сүхбат аваргын удамд улсын цолтой, аймгийн арслан нэлээд хэдэн бөх байсан юм билээ. Миний евөө эрт нас барсан болохоор тэднийг сайн мэдэхгүй юм. Гэхдээ өвөө маань манай удмаас их сайн бөх гарна гэж хэлж байсан гэдэг.
-Та бол Сүхбат аваргын авга ах. Дүүтэйгээ хэр гар нийлдэг вэ?
-Нийлэлгүй яахав, Сүхбат аваргын шүтээн нь бас Намхай аварга шүү дээ. Ер нь над шиг Намхай аваргыг хүндэлж шүтэж явдаг зендөө байдаг. Монголын Үндэсний бөхийн холбооны дэд тэргүүн Д.Данзан “Намхай аварга” гэж дуу хүртэл зохиосон. Дүүтэйгээ бол сэтгэл санаа их нийлдэг л дээ. Хүмүүс энэ талаар байнга л асуудаг юм. Аваргыг зодог тайлахыг мэдэж байсан гурван хүний нэг нь би. Долдугаар сарын наймны орой аваргыг би эргэж очсон юм. Нар шаргахын үед арав гаруй кг үхрийн мах чанаад очсон чинь томоо банхар нохойтойгоо салхилж явна. Жаахан ярьж байгаад явах гэтэл нэг юм хэлэх гээд байх шиг байна. Тэгээд би зодог тайлахаар болсон гэж байна. Би тухай үед их айсан л даа. Хүү минь бие хаа чинь гайгүй юу гэсэн чинь тэр талаар санаа зовох юм байхгүй. Дан бехөөр амьдралаа авч явна гэдэг хэцүү юм байна. Би бизнесээ хийе. Барилдангаа бизнес хийнэ гэвэл бүтэхгүй юм байна гэдэг юм байна. Тэгэхээр за тэгвэл энэ жил сайн барилд гэж захисан. Нэг ёсондоо түрүүл гэсэн. Ингэж хэлчихээд л яваад өгсен дөө. Тэгээд 11-нд сэмхэн радио чагнаад л байлаа. Тэр үед Солонгосоос хэдэн хүмүүс ирчихсэн гадуур явж байсан юм. Тэгээд ч би ийм үед нь дэргэд нь байж чадахгүй шүү дээ.
-Дэргэд байхаар огшоод байхуу?
-Харин тийм. Их хэцүү. Би ер нь аваргыг барилдаж байх үед дэргэд нь байж чаддаггүй юм. Хамаг биений хөлс гараад, өөрөө барилдаж байгаагаас дор байгаа юм чинь. Яг өөрийн хүн барилдана гэдэг чинь их хүнд. Гэхдээ нэг удаа байсан. Яагаав, тээр жил Өсехбаяр аварга Сүхбатыг есгийдсөн дөө, тэр үед. Цүнхийг нь бариад дээлний захыг мушгиад сууж байлаа. Түргэний тэрэг ирэхэд Баянменх аварга бид гурав суугаад явсан юм. Үзүүлчихээд ирэхэд би Төв цэнгэлдэхэд түрүүлээд чинь өмнөөс Доржсамбуу гарьд яаж байна, Зоригоо ахаа зүгээр үү, барилдах нь уу гэж байна. Барилдана л гэлээ. Баянменх аварга болохоор дотуур цус алдсан байж магадгүй гэж айгаад “миний хүү хэрэггүй байх” гээд байсан юм. Гэхдээ азаар гайгүй өнгөрсөн дөө. Аваргыг зодог тайлснаас наадам очиж үзэхээ байсан. Тев цэнгэлдэх рүү очилгүй хэчнээн ч жил болсон юм бэ дээ.
-Сүхбат аваргыг дахин барилдаасай гэсэн хүмүүс маш их байгаа. Ер нь санаа нь эргэх шинжтэй юу?
-Манай дүү чинь их ухаантай. Шатар их сайн тоглоно. Бид хоёр чинь ана мана үзэлцэнэ шүү дээ. Гэхдээ дүү маань нэг сайхан үг хэлсэн байдаг. “Ард түмэн минь уучлаарай. Би та нарынхаа дунд далай аварга хэмээх цолтойгоо үүрд мөнх үлдье” гэж. Хүмүүс эргэж барилдуулах гэж их хүсдэг л дээ. Уржинан хүртэл бид хоёр энэ талаар ярилцаж байлаа. Нэг өдөр аварга ирээд хүмүүс намайг барьж идэх нь. Мөнхбат аварга ч загнаад, Баянаа аварга, Гантогтох гээд бүх найз нехөд барилд гээд байх юм. Одоо би яах вэ гэдэг юм байна. Тэгэхээр би өөрөө шийд л гэсэн. Гэхдээ чи барилдвал түрүүлэх хэмжээнд л барилдах хэрэгтэй.
Барилд гэхээсээ илүү түрүүл гээд байгаа юм. Тэгэхгүй дөрөв, тавын даваанд начин нэг төрүүлэх хэмжээнд барилдвал хэрэг байхгүй гэсэн. Намайг ингэж зөвлөсний дараа нэгэн ярилцлагадаа ингэж хэлсэн байна лээ.
-Аваргын талаар таатай, таагүй олон л мэдээлэл гарах юм. Энэ бүхэнд ахын хувьд сэтгэл эмзэглэдэг үү?
-Эмзэглэдэггүй гэх ч хаашаа юм. Гэхдээ би зөвлөдөг. Тэг ингэ гээд л. Манай хүн үг их авна. Ер нь бөх хүнд дөрвөн гол зүйл байх хэрэгтэй. Бие бялдрын хувьд өв тэгш байх, чадалтай тэнхээтэй байх, ухаантай байх, мэхэндээ их хурдтай байх ёстой. Энэ дөрвөн шинжийг агуулсан хүн аварга болдог юм. Манай аварга чинь энэ бүх шинжийг бүгдийг нь өөртөө агуулж чаддаг. Зөвхөн манай аварга ч гэлтгүй Өсөхөө, Баянаа, Мөөөө аваргууд ч мөн адил энэ шинжийг өөртөө багтааж чадсан байдаг. Хэл амны тухайд гэвэл манай дүү чинь бөхөөс гадна их царайлаг запуу. Монголын хамгмйн сайхан царайлаг залуугийн нэг гэж би боддог шүү. Яахав дэлхийн ямар ч улс оронд алдартай хүмүүсийг ийм хэл ам дагадаг. Гэхдээ жирийн хүн яагаад таалагдсан бүсгүйтэйгээ уулзаж болдог. Олны танил хүн яагаад ингэж болохгүй гэж. Адилхан л хүн шүү дээ. Тэдэнд бусдаас онцгойрох зүйл байхгүй шүү дээ.

Улаанбаатар таймс

Танд манай нийтлэл таалагдаж байвал LIKE дараарай!
Сэтгэгдэл
kiooloas êóïèòü ãåðîèí ÷åðåç çàêëàäêó МарихуаР½Ð° купить спб Реагент в КраснодР°Ñ€Ðµ Купить закладкР¸ спайс в Дне Спайс россыпь в КогалымРµ Купить закладкР¸ шишки ак47 в Ð’ÐµÑ€Ñ…Ð¾Ñ‚ÑƒÑ €ÑŒÐµÐ¼ Купить КристалР»Ñ‹ Вязьма Купить закладкР¸ шишки ак47 в КомсомоР»ÑŒÑÐºÐµ Купить Марки в Ð¡Ð¾Ñ€Ð¾Ñ‡Ð¸Ð½Ñ Ðº çàêëàäêè ñïàéñà â êàëóãå Купить закладкР¸ методон в Ð‘ÐµÐ»Ð¾Ð¼Ð¾Ñ€Ñ ÐºÐµ Мобиле дата мониторР¸Ð½Ð³ апликатР¸Ð¾Ð½ Купить закладкР¸ методон в Мезени Как найти паховую вену у мужчин Опиоиды что это Синтез c10h15n Купить Айс ЛюдиновР¾ РусдосуР³ ком новый доступ к сайту çàêëàäêè ïîðîõ êðàñíîäàð Лсд москва ЗакладкР¸ Ð¼ÐµÑ‚Ð°Ð¼Ñ„ÐµÑ ‚амин в Таре ЗакладкР¸ марки в ЗападноР¹ Двине Купить НаркотиРºÐ¸ в Красном Село ЕкатериР½Ð±ÑƒÑ€Ð³ меф купить ЗакладкР¸ в таганроР³Ðµ Купить Шишки в Анива Купить закладкР¸ трамадоР» в БелокурР¸Ñ…Ðµ çàêëàäêè îìñê ñïàéñ Метелон Пермь ÑÐºÐ¾Ñ€Ð¾ÑÑ‚Ñ Œ закладкР¸ Экстази сердце Купить ÐšÑ€Ð¸ÑÑ‚Ð°Ð»Ñ ‹ в Троицке ЗакладкР¸ наркотиРºÐ¸ в ÐŸÑÑ‚Ð¸Ð³Ð¾Ñ€Ñ ÐºÐµ Купить кодеин Чусовой купить закладкР¸ в Плавске ФенциклР¸Ð´Ð¸Ð½ что это такое
IP:46.161.60.62  2018-01-12 15:58:53
Xvyxqesy , https://www.scoop.it/t/bernony wi/p/4103989313/2018/12/12/bad oo-ili-tinder badoo_ili_tinder, https://www.scoop.it/t/ressvod imos/p/4103997052/2018/12/12/k ako-da-znam-da-li-sam-trudna-s imptomi Kako_da_znam_da_li_sam_trudna? _Simptomi, http://archive.is/KzuY8 _korisnici_BL_oglasi,_Upoznava nje_Banja_Luka,
IP:185.13.32.33  2018-12-13 05:01:33
ТАНЫ СЭТГЭГДЭЛ
Таны нэр:
АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд factnews.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдолыг 8919-9080 утсаар хүлээн авна. тэмдэгт.